Gốm sứ Bát Tràng trong đời sống văn hóa là mối quan hệ lâu đời ở nước ta. Làng gốm Bát Tràng kết tinh nhiều tinh hoa trong suốt quá trình hình thành và phát triển. Giờ đây, các sản phẩm gốm sứ Bát Tràng đã xuất hiện ở khắp mọi miền đất nước. Các sản phẩm gốm Bát Tràng đã trở thành vật dụng không thể thiếu và được đánh giá cao. Dưới đây, hãy cùng Không Gian Gốm Bát Tràng điểm qua những khía cạnh thú vị của gốm sứ Bát Tràng trong đời sống văn hóa của người Việt Nam ta.
Quá trình hình thành và phát triển làng gốm qua các thời kỳ lịch sử
Câu chuyện lịch sử
Quá trình từ khi hình thành và phát triển làng Bát Tràng với cái tên hiện tại là cả một câu chuyện. Đi cùng những biến động lịch sử, làng gốm lâu đời đã thay đổi qua nhiều cái tên.
Năm 1010, vua Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư (Ninh Bình) ra Thăng Long (Hà Nội). “Thăng Long trên cơ sở Tống Bình – Đại La, trở thành trung tâm kinh tế văn hoá của cả nước. Việc xây dựng thành quách, cung điện, đền đài, nhà cửa thu hút nhiều thợ thủ công và nguyên vật liệu từ nhiều vùng.” Dòng họ Nguyễn Minh Tràng thuộc Ninh Bình có nghề làm gạch đến lập nghiệp ở khu vực Bạch Thổ ven sông Hồng. Nơi này có 72 gò đất sét trắng dùng làm gạch và gốm sứ.
Cũng theo nhiều tư liệu lịch sử và kết quả tìm kiếm các cổ vật, chính quá trình dời đô đến Thăng Long đã dẫn đến quá trình thành lập làng Bát Tràng. Trước đây, tiền nhân khi đi cư đến Bạch Thổ Phường – nơi có đất sét trắng vốn ở làng Bồ Bát, trước đó là Bạch Bát. Sau quá trình định cư và lao động, sản xuất, con người nơi đây đổi tên Bạch Thổ Phường thành Bát Tràng Phường và sau đó là Bát Tràng.
Bước phát triển cùng thời cuộc
Nghề làm gốm và đồ gốm Bát Tràng phát triển mạnh, nổi tiếng trứ danh nhiều thập kỷ. Lịch sử còn ghi nhận nhiều bộ bát đĩa còn được cống nạp sang phương Bắc. Ngày càng có nhiều vật dụng bằng gốm sứ được chế tác nung chín phục vụ nhu cầu đời sống. Đồ gốm xuất xứ tại làng có ghi rõ tác giả và gốc Bát Tràng kèm năm chế tác. Dần về sau này, ngoài bát đĩa, chậu cây làng gốm còn chế tác đồ thờ như chân đèn, lư hương. Hoa văn và họa tiết trên đồ gốm cũng ngày càng đa dạng và có sự hòa hợp với thị hiếu thẩm mỹ đương thời. Các dòng men đầu tiên tại làng như men trắng, men lam hay men rạn cũng được hình thành.
Làng Bát Tràng nhìn chung có nhiều bước đi đánh dấu tên tuổi thông qua sản phẩm. Nhiều nghệ nhân lành nghề cũng được các đời vua ghi nhận thành tích. Vượt qua một vài biến cố, làng gốm Bát Tràng vẫn tồn tại đến tận ngày nay. Ngày càng có thêm loại sản phẩm với nhiều biến thể cùng kiểu dáng phong phú, mẫu mã đa dạng. Đồ gốm đáp ứng được nhu cầu sử dụng trong đời sống, sinh hoạt, gắn bó mật thiết với con người Việt Nam.
Gốm sứ Bát Tràng trong đời sống hàng ngày
Trong đời sống và sản xuất
Gốm sứ Bát Tràng xuất hiện khá phổ biến trong đời sống ngày nay. Vì vậy có thể nói gốm sứ Bát Tràng có ảnh hưởng sâu rộng trong đời sống văn hóa vật chất và tinh thần của con người hiện nay. Từ các hộ sản xuất, kinh doanh đến không gian nhà ở của mỗi gia đình. Trong mỗi ngóc ngách từ phòng khách đến nhà bếp và phòng ngủ, phòng tắm. Không gian trà đạo, phòng họp hay nơi kinh doanh trong và ngoài nước cũng có các sản phẩm gốm Bát Tràng.
Trong đời sống sản xuất, gốm sứ Bát Tràng gắn bó mật thiết với các hộ dân. Và đồng thời các sản phẩm gốm sứ nơi đây cũng thể hiện đầy đủ và sống động những phong tục tập quán, đời sống sinh hoạt của người dân xưa và nay. Bức tranh đồng quê với cây đa, con trâu và mục đồng, tứ cảnh sơn thủy hữu tình,… Tất cả được tái hiện đa dạng trên từng sản phẩm và bộ sản phẩm, thể hiện đời sống văn hóa nước ta. Như vậy, có thể nói trong gốm có người và trong đời sống của người Việt luôn hiện diện trên đồ gốm.
Trong văn hóa và du lịch
Gốm Bát Tràng ngày càng có vị thế quan trọng trong các mặt hàng lựa chọn để xuất khẩu. Càng ngày càng có nhiều người biết đến và tin tưởng sử dụng sản phẩm gốm Bát Tràng chính gốc. Làng nghề cũng thu hút nhiều lượt khách du lịch trong và ngoài nước đến tham quan khám phá. Hình thức du lịch này cũng mang đến trải nghiệm nhào nặn gốm thủ công và các công đoạn khác. Thông qua du lịch, phần nào khách tham quan cũng hiểu hơn về con người và văn hóa Việt Nam.
Gốm sứ Bát Tràng trong đời sống văn hóa truyền thống
Trong sản xuất gốm gia truyền
Bát Tràng ngày nay là xã vùng ven của thủ đô Hà Nội, thuộc huyện Gia Lâm. Bao gồm làng Bát Tràng và làng Giang Cao. Xã Bát Tràng ở bên tả ngạn sông Hồng, cách trung tâm Thủ đô khoảng 12km. Phía Bắc giáp xã Đông Dư, Đông giáp xã Đa Tốn, Nam giáp xã Xuân Quang. Phía tây là sông Hồng, giáp huyện Thanh Trì – Hà Nội. Làng gốm Bát Tràng có đặc trưng sản xuất theo hộ gia đình. Tuy nhiên, quy mô của mỗi hộ sản xuất là tương đối lớn. Xuất thân là các hộ sản xuất nhỏ phát triển dần về quy mô lò nung và nhân công.
Làng sản xuất gồm nhiều hộ sản xuất, mỗi hộ sản xuất có hệ thống lò và các vật dụng, nhân công với quy mô và phong cách khác nhau. Mỗi hộ sản xuất có đặc trưng riêng về kỹ thuật, phương pháp trang trí tạo nên điểm nhấn riêng. Theo Báo Điện tử Nhân Dân thì vào năm 2023, trong xã có đến 300 hộ dân tham gia sản xuất.
Gốm sứ Bát Tràng trong đời sống văn hóa vật chất không chỉ là một nghề mưu sinh. Các sản phẩm gốm sứ Bát Tràng một mặt là sản phẩm gia truyền. Kỹ thuật và thủ thuật được kết tinh từ kinh nghiệm của tiền nhân và tâm hồn dân tộc. Chúng là một nét đẹp về truyền thống văn hóa, là tinh hoa của dân tộc đã lưu truyền từ đời ông cha gửi gắm đến ngày nay. Việc lưu giữ và phát triển làng nghề truyền thống góp phần tạo nên Văn hóa đặc trưng mà chỉ Việt Nam mới có.
Trong văn hóa thờ cúng
Đồ thờ gốm sứ Bát tràng là một dòng sản phẩm quan trọng được chế tác bằng nhiều nước men. Mỗi vật dụng thờ cúng trên bàn thờ đều được chế tác với chất liệu gốm sứ. Từ bộ đỉnh hương, chân đèn, hạc thờ đến các vật phẩm nhỏ hơn như chén nước, đũa thờ. Mỗi vật phẩm được chế tác khéo léo, tỉ mỉ và đạt đến độ hoàn thiện.
Đồ thờ cúng gốm sứ Bát Tràng trong văn hóa người Việt từ lâu đã là hình tượng quen thuộc. Dù cho không gian thờ cúng rộng lớn như nhà thờ tổ, thờ họ hay bàn thờ treo tường. Đồ thờ là vật phẩm linh thiêng dùng trong thờ cúng, lễ bái và các nghi thức quan trọng. Đồ thờ cũng là một phần trong văn hóa tinh thần, giúp các nghi thức thờ cúng. Đứng trước các món đồ thờ và cầu nguyện, con người ta luôn thành khẩn và lương thiện nhất.
Tài liệu tham khảo: Làng Bát Tràng – Tạp chí Người Hà Nội Online