Làng nghề gốm sứ Bát Tràng nổi tiếng với truyền thống làm gốm đã tồn tại hàng trăm năm. Sản phẩm gốm sứ Bát Tràng không chỉ có tính thẩm mỹ cao mà còn mang giá trị văn hóa và kinh tế đặc biệt. Sự nổi tiếng của dòng gốm sứ này không chỉ nhờ vào chất liệu bền vững theo thời gian mà còn bởi quy trình chế tác tinh xảo ít người biết đến. Vậy, quy trình sản xuất gốm sứ Bát Tràng gồm những gì? Hãy cùng Không Gian Gốm Bát Tràng khám phá toàn bộ quy trình làm nên sự độc đáo và danh tiếng của gốm Bát Tràng nhé!
Khái niệm gốm là gì?
Trước khi tìm hiểu về quá trình làm gốm, bạn cần hiểu nguồn gốc của gốm là gì. Gốm là chất liệu được làm từ đất sét, được nung ở nhiệt độ cao để trở nên cứng và bền. Quy trình sản xuất gốm đầu tiên phải lấy đất sét trộn chúng với nước để tạo thành một hỗn hợp. Sau đó, người thợ gốm sẽ tạo hình sản phẩm bằng tay hoặc các dụng cụ để định hình, thêm hoa văn, họa tiết, chữ cái, số, hình ảnh, hoặc sử dụng khuôn để đúc sản phẩm.
Sau khi sản phẩm được định hình, người thợ sẽ để nó khô trong không khí trước khi đưa vào lò nung ở nhiệt độ cao. Quá trình nung làm cho đất sét cứng lại và tăng độ bền. Sau khi nung, sản phẩm gốm có thể được sơn hoặc trang trí bằng nhiều kỹ thuật khác nhau tùy theo mục đích sử dụng.
Gốm có nhiều ứng dụng đa dạng, từ đồ dùng gia đình như bát đĩa, chén tách, chậu hoa, đèn trang trí, đến các sản phẩm công nghiệp như gốm xi măng, gốm sứ, gốm ceramic. Ngoài ra, gốm sứ còn có nhiều giá trị về nghệ thuật và văn hóa và được các nghệ nhân sử dụng để tạo ra các tác phẩm trang trí, tượng, và tranh gốm.
Nguyên liệu chuẩn bị quy trình sản xuất gốm sứ Bát Tràng
Nguyên liệu chính để làm gốm thường là đất sét có độ dẻo cao. Đối với gốm sứ Bát Tràng, loại đất sét được sử dụng chủ yếu là đất sét Trúc Thôn. Đất sét này có đặc điểm nổi bật là độ dẻo cao, khó tan trong nước, hạt mịn và có màu trắng xám. Với khả năng chịu lửa lên đến khoảng 1650°C. Tuy nhiên, đất sét Trúc Thôn cũng có một số hạn chế, như hàm lượng oxit sắt cao. Độ ngót lớn khi sấy khô và không có màu trắng tinh.
Quy trình sản xuất gốm sứ Bát Tràng
Quy trình sản xuất gốm Bát Tràng:
Chọn đất làm gốm
Điều quan trọng đầu tiên là chọn đất sét có màu trắng, độ dẻo cao, khó tan trong nước và hạt mịn để đảm bảo sản phẩm gốm sứ đạt chất lượng cao.
Xử lý và pha chế đất làm gốm
Đất sét thường chứa tạp chất nên cần được xử lý trước khi làm gốm. Tùy theo yêu cầu của từng loại gốm mà có các cách pha chế đất khác nhau để tạo ra sản phẩm phù hợp. Quy trình xử lý đất sét ở Bát Tràng gồm 4 bước. Tại 4 bể ở các độ cao khác nhau:
Bể 1: Ngâm đất sét khô với nước, phá vỡ kết cấu hạt nguyên thủy và bắt đầu quá trình phân rã.
Bể 2: Sau khi ngâm 3-4 tháng, đất sét được đánh đều và chuyển xuống bể này.
Bể 3: Chứa hồ loãng từ bể 2 trong khoảng 3 ngày.
Bể 4: Khử mọi tạp chất còn sót lại trong đất sét.
Tạo dáng sản phẩm gốm sứ
Phương pháp tạo dáng gốm Bát Tràng sử dụng bàn xoay kết hợp với kỹ năng tay nghề khéo léo. Thợ gốm ngồi trên ghế cao hơn mặt bàn, dùng chân quay bàn xoay và tay vuốt đất để tạo dáng sản phẩm theo ý muốn.
Phơi sấy và sửa hàng mộc:
Sau khi tạo dáng, sản phẩm gốm được phơi khô trên giá và để nơi thoáng mát. Ngày nay, nhiều lò gốm sử dụng biện pháp sấy hiện vật trong lò sấy. Và tăng nhiệt độ từ từ để nước bốc hơi dần.
Trang trí hoa văn
Nghệ nhân gốm Bát Tràng sử dụng bút lông để vẽ trực tiếp các hoa văn và họa tiết trên nền mộc. Đòi hỏi thợ vẽ phải có tay nghề cao, đảm bảo các hoa văn phải hài hòa với dáng gốm. Biến mỗi sản phẩm thành một tác phẩm nghệ thuật độc đáo. Ngoài vẽ trực tiếp, thợ gốm Bát Tràng còn sử dụng nhiều kỹ thuật trang trí khác như đánh chỉ, bôi men chảy màu, và vẽ men màu. Tạo nên hiệu quả nghệ thuật đa dạng và tinh tế.
Chế tạo men
Men được chế tạo theo phương pháp ướt. Bằng cách nghiền và lọc kỹ nguyên liệu, trộn đều và khuấy tan trong nước. Sau khi lắng, phần nước trong và bã đọng được loại bỏ, chỉ giữ lại lớp men bóng lơ lửng để phủ bên ngoài đồ gốm.
Tráng men sản phẩm gốm sứ Bát Tràng
Gốm mộc hoàn chỉnh được nung sơ bộ ở nhiệt độ thấp rồi tráng men, hoặc trực tiếp tráng men lên sản phẩm mộc rồi mới nung.
Xem thêm: Đồ thờ gốm sứ Bát Tràng giá xưởng tại Quận 1
Nung sản phẩm gốm sứ
Nung gốm là công đoạn cuối cùng và quan trọng nhất. Thợ gốm phải tăng nhiệt độ lò nung dần đến mức cao nhất. Sau đó giảm nhiệt độ từ từ khi gốm chín để cho ra sản phẩm hoàn chỉnh. Trước khi lấy sản phẩm ra phải làm nguội trong lò trong vòng 2 ngày 2 đêm. Sau đó mở cửa lò và để nguội thêm 1 lần nữa rồi mới mang sản phẩm ra phân loại. Tiếp theo sửa chữa các sản phẩm lỗi trước khi mang ra thị trường.
Xem thêm: Gốm sứ Bát Tràng – Nét đẹp truyền thống văn hóa và nghệ thuật của Việt Nam