Nghệ thuật làm gốm Bát Tràng tiêu biểu cho các làng nghề gốm tại Việt Nam. Xứng đáng với danh hiệu là làng nghề gốm lâu đời nhất Việt Nam, làng nghề Bát Tràng. Trải qua nhiều năm tháng và biến đổi của thời cuộc, làng nghề vẫn giữ được những đặc trưng vốn có của mình. Đồ gốm Bát Tràng biểu trưng bởi nét truyền thống, hoài cổ pha với chút hiện đại, lấp lánh. Vậy đồ gốm Bát Tràng đã dung hòa yếu tố truyền thống và hiện đại như thế nào? Hãy cùng theo dõi bài viết dưới đây của Không Gian Gốm Bát Tràng.
Nghệ thuật làm đất
Nghệ thuật làm đất là một trong những dấu ấn làm nên sản phẩm gốm Bát Tràng. Các sản phẩm gốm nghệ thuật nơi đây được chế tác thủ công như mỗi sản phẩm đều đạt độ chỉn chu, hoàn thiện và tỉ mỉ đến từng chi tiết nhỏ nhất. Có thể nói, dù làm làm bằng tay nhưng thành phẩm luôn đảm bảo độ chính xác và cân đối. Đầu tiên là ở khâu chọn và xử lý đất sét thô.
Đất sét làm gốm được chọn lọc từ bài đất sét trắng. Đất có độ dẻo cao, khó tan trong nước, hạt mịn, màu trắng xám, độ chịu lửa ở khoảng 1650°C. Tính chịu nhiệt cao cũng giúp thành phẩm gốm Bát Tràng có độ bền cao, khó nứt vỡ khi có va đập. Đất được xử lý theo nhiều cách khác nhau tùy theo tính chất nguồn đất thô và từng loại gốm. Phương pháp truyền thống là xử lý thông qua ngâm nước trong hệ thống bể chứa. Đất sẽ được ngâm trong 4 bể ở độ cao khác nhau.
Bốn bể chứa là những nơi mà đất sét thô sẽ trải qua gồm ngâm – lắng – phơi – ủ. Ở hai bể chứa đầu, đất sẽ được ngâm trong nhiều tháng và đánh kỹ để đất phân rã tốt. Đất chín kỹ sẽ tơi đều và cho thành phẩm gốm tốt nhất.
Nghệ thuật tạo hình
Nghệ thuật tạo hình các sản phẩm gốm Bát Tràng là quá trình định hình, tạo nên hình dáng cho sản phẩm. Làng nghề có đa dạng các dòng sản phẩm từ gốm sứ gia dụng, gốm sứ trang trí, đồ thờ phong thủy và quà tặng. Tuy nhiên, trong mỗi nhóm đều có đa dạng biến thể với màu men, kiểu dáng và mẫu mã đa dạng.
Với dòng bình gốm và lọ hoa, các sản phẩm được đầu tư về kiểu dáng. Cụ thể, bình gốm phong thủy có miệng loe, cổ nhỏ và thân bình to để giữ tài lộc cho gia chủ. Cổ bình cao, thon nhỏ và thân phình tròn, dài là lục bình. Cũng là dáng bình tròn cao như vậy nhưng cổ ngắn hơn là bình phong thủy có tên gọi là mai bình. Bình hút lộc cổ ngắn, miệng loe nhỏ và thân tròn ngắn. Tỏi bình có thân phình tròn như củ tỏi, cổ tròn hoặc loe. Một loại bình phong thủy còn khá mới lạ trong những năm gần đây có tên gọi là mai bình. Mai bình có thân phình tròn như tỏi bình nhưng cao hơn, phần cổ của mai bình tương đối cao như lục bình.
Các sản phẩm ấm chén cũng được sáng tạo kiểu dáng đa dạng. Bên cạnh mẫu ấm trà tròn, ngày nay có thêm các loại dáng vuông, dáng siêu, ấm tròn kiểu quả hồng, quả chuông. Lọ cắm hoa gốm sứ bát Tràng cũng có nhiều hình dáng đặc trưng làm nên tên tuổi Bát Tràng.
Nghệ thuật trang trí
Nghệ thuật trang trí trong làm gốm Bát Tràng là nơi bàn tay nghệ thuật của các nghệ nhân được thể hiện. Nghệ thuật trang trí các sản phẩm gốm Bát Tràng bao gồm nghệ thuật khắc nổi, đắp nổi, vẽ tay và vẽ vàng – dát vàng. Mỗi thủ pháp có một cách thể hiện khác nhau trên bề mặt sản phẩm.
Những họa tiết phổ biến trên sản phẩm gốm Bát Tràng là Tứ cảnh, tứ quý, các điển tích điển tích từ xưa. Các linh vật trên đồ gốm thường là tứ linh như: long – lân – quy – phụng. Các linh vật khác có khổng tước, kim kê, cá chép, chim hạc, chim trĩ, bát mã. Những lời chúc may mắn như thuận buồm xuôi gió, niên niên hữu dư, lý ngư vọng nguyệt,…
Các loài hoa là không thể thiếu để tăng tính thẩm mỹ của sản phẩm. Hoa mẫu đơn, hoa phù dung, hoa đào, tứ cảnh cúc – trúc – tùng – mai, … Vẫn là các họa tiết truyền thống nhưng được trang trí vẽ vàng, khắc nổi, đắp nổi sinh động hơn. Thợ gốm Bát Tràng dùng bút lông vẽ trực tiếp trên nền mộc các hoa văn hoạ tiết.
Nghệ thuật trang trí các sản phẩm gốm Bát Tràng hiện đại còn thể hiện sự sáng tạo ở nước men. Các nước men ngày này như men đỏ, vàng, coban, lục, nâu. Đối với những gia đình trọng phong thủy thì việc chọn đồ gốm phù hợp với bản mệnh sẽ rất cần thiết. Vì vậy, đồ gốm trang trí Bát Tràng không chỉ đẹp mà còn hỗ trợ gia chủ về phong thủy.
Nghệ thuật nung gốm Bát Tràng
Quá trình đốt lò nung trở thành khâu quyết định sự thành công hay thất bại của một mẻ gốm. Quy trình nung chín một sản phẩm gốm sứ trải qua các công đoạn:
- Chồng lò
- Đốt lò
- Nung chín sản phẩm
- Kiểm tra sản phẩm sau khi nung
Gốm Bát Tràng không chỉ là sản phẩm thủ công mà còn là một tác phẩm nghệ thuật. Từ việc lựa chọn đất sét, tạo hình, trang trí đến quá trình nung. Mỗi bước đều mang dấu ấn riêng của người nghệ nhân. Chính sự kết hợp giữa truyền thống và sáng tạo đã tạo nên những sản phẩm độc đáo, có giá trị thẩm mỹ cao.
Đây là thành quả của sự phát huy những giá trị truyền thống vốn có và sức sáng tạo theo những biến đổi của thời thế. Yếu tố này là minh chứng cho những thành công của làng nghề Bát Tràng trong thời hiện đại. Bởi thích nghi, tiếp biến là cách để một giá trị truyền thống tôn tại trong thời đại mới. Dù vậy, các sản phẩm gốm Bát Tràng vẫn giữ được những giá trị truyền thống vốn có từ xưa. Gốm Bát Tràng – kết tinh truyền thống dung hòa cùng hiện đại!