Trải qua bao nhiêu thế kỷ thăng trầm của đất nước, cùng sự phát triển không ngừng của xã hội, gốm Bát Tràng vẫn bền bỉ giữ lửa nghề và lưu giữ những giá trị văn hóa quý báu của dân tộc. Hãy cùng Không Gian Gốm Bát Tràng khám phá về lịch sử của nghề gốm thủ công Việt Nam.
Lịch Sử Hình Thành Của Gốm Bát Tràng
Nguồn gốc của gốm Bát Tràng gắn liền với sự kiện vua Lý Thái Tổ dời đô về Thăng Long năm 1010. Theo tài liệu, người làng Bồ Bát (nay là tỉnh Ninh Bình) đã đến ven sông Hồng để lập nghiệp. Nơi đây có nguồn đất sét trắng chất lượng, cùng vị trí đường thủy thuận lợi tạo điều kiện hình thành nên làng nghề Bát Tràng. Bên cạnh đó, dân gian còn lưu truyền câu chuyện về ba vị Thái học sinh thời nhà Lý. Học được kỹ thuật làm gốm trong chuyến đi sứ nhà Tống rồi mang về truyền dạy cho người dân.
Đã có nhiều ghi chép lịch sử đã chứng minh sự tồn tại lâu đời của Bát Tràng. Trong Đại Việt sử ký toàn thư, làng Bát Tràng đã được nhắc đến từ thế kỷ XIV với tên gọi “xã Bát” nằm bên tả ngạn sông Hồng. Đến thế kỷ XV, Nguyễn Trãi trong Dư địa chí cũng ghi nhận “Làng Bát Tràng làm đồ bát chén”, đồng thời cho biết nơi đây là một trong những địa phương sản xuất đồ gốm phục vụ cống phẩm cho triều đình. Từ một làng nghề nhỏ ven sông, Bát Tràng dần phát triển thành trung tâm gốm sứ nổi tiếng của Đại Việt, đặt nền móng cho hành trình hơn 600 năm gìn giữ và phát huy tinh hoa gốm Việt cho đến ngày nay.
Sự Phát Triển Của Gốm Bát Tràng Qua Các Giai Đoạn
Gian Đoạn Hưng Thịnh
Từ thế kỷ XV – XVII, gốm Bát Tràng bước vào thời kỳ hưng thịnh rực rỡ nhất trong lịch sử. Nhà Mạc mở cửa giao thoa tạo điều kiện để gốm Bát Tràng xuất hiện nhiều trong đời sống. Những chiếc bát, đĩa, bình, lọ đã đáp ứng sinh hoạt và đại diện cho sự tinh tế, sang trọng.
Thế kỷ XVI – XVIII,giao thương mở rộng, thương nhân nước ngoài liên tục tìm đến Đông Á. Họ đã chuyển hướng tìm kiếm nguồn hàng từ Đại Việt do hạn chế chính sách ngoại thương của nhà Minh. Nhờ vậy, gốm Bát Tràng đã xuất hiện tại thị trường lớn của Đông Nam Á, Nhật Bản.
Nằm bên bờ sông Hồng, giữa kinh thành Thăng Long và thương cảng Phố Hiến sầm uất. Bát Tràng sở hữu vị trí thuận lợi để kết nối với các tuyến giao thương trong và ngoài nước. Những chuyến thuyền chở đầy gốm sứ mang theo tinh hoa của nghề thủ công Việt Nam đến nhiều vùng đất mới. Bát Tràng dần trở thành trung tâm gốm sứ quan trọng nhất của Đại Việt lúc bấy giờ.
Giai Đoạn Suy Thoái
Bối cảnh quốc tế
Thế kỷ XVIII – XIX, bối cảnh thương mại quốc tế thay đổi đã khiến việc xuất khẩu dần thu hẹp. Không còn những chuyến tàu buôn tấp nập đã đưa gốm đi khắp Đông Nam Á, Nhật Bản.
Nhật Bản làm chủ kỹ thuật sản xuất, phát triển sản phẩm riêng mà không phụ thuộc hàng nhập khẩu. Gốm sứ Trung Hoa cũng nhanh chóng quay lại thị trường với sức cạnh tranh mạnh mẽ. Những thị trường từng mang lại nguồn tiêu thụ lớn nay không còn sôi động như trước.
Bối cảnh trong nước
Chính quyền Đàng Ngoài và Đàng Trong dưới thời Trịnh – Nguyễn thực hiện nhiều chính sách hạn chế ngoại thương. Hoạt động giao lưu hàng hóa với nước ngoài suy giảm đáng kể, những chuyến tàu chở gốm ngày một thưa vắng. Từ một làng gốm sầm uất, Bát Tràng phải chuyển hướng tập trung nhiều hơn vào thị trường trong nước.
Dù trong giai đoạn đầy biến động, những người thợ Bát Tràng vẫn bền bỉ giữ nghề. Các lò gốm không tắt lửa, kỹ thuật chế tác vẫn được truyền qua nhiều thế hệ. Nhờ sự kiên trì ấy, làng nghề đã vượt qua thời kỳ khó khăn để tiếp tục tồn tại và phát triển, trở thành một trong số ít làng nghề truyền thống của Việt Nam còn giữ được sức sống mạnh mẽ cho đến ngày nay.
Giai Đoạn Đổi Mới Và Phát Triển
Đến những năm 1960, làng gốm Bát Tràng bắt đầu sang một trang mới. Xí nghiệp Gốm sứ Bát Tràng được thành lập, quy tụ các thợ gốm cùng tham gia sản xuất. Tạo ra những sản phẩm phục vụ đời sống và là “cái nôi” đào tạo nhiều nghệ nhân tài hoa của Bát Tràng. Các nghệ nhân Đào Văn Can, Lê Văn Vấn,…đã góp phần gìn giữ nghề gốm bằng chính trái tim yêu nghề.
Nền kinh tế thị trường được mở cửa cuối thế kỷ XX, Bát Tràng tiếp tục đứng trước một bước ngoặt lớn. Những cơ sở sản xuất, doanh nghiệp tư nhân và công ty kinh doanh gốm sứ xuất hiện. Họ chủ động tìm kiếm thị trường, đổi mới mẫu mã và sản xuất theo nhu cầu của khách hàng. Các sản phẩm được chế tác đồ thờ cúng, đồ cảnh trí, ấm chén,…từ đó ra đời. Chính sự năng động ấy đã mang đến một diện mạo hoàn toàn mới cho làng nghề.
Ngày nay, tại làng Bát Tràng những lò gốm vẫn đỏ lửa, tiếng bàn xoay đều đặn và những nghệ nhân miệt mài bên từng sản phẩm. Từ những chiếc bát, chiếc đĩa quen thuộc đến quà tặng nghệ thuật. Mỗi sản phẩm đều mang trong mình dấu ấn của một làng nghề đã tồn tại hơn 600 năm. Không dừng lại ở thị trường trong nước, gốm Bát Tràng còn có mặt tại nhiều quốc gia Á – Âu. Trở thành một trong những đại diện tiêu biểu của thủ công mỹ nghệ Việt Nam trên trường quốc tế.
Kết luận
Đã gần 7 thế kỷ trôi qua, gốm Bát Tràng đã chứng kiến biết bao thăng trầm của lịch sử dân tộc. Từ những lò gốm đầu tiên bên bờ sông Hồng, qua thời kỳ hưng thịnh của giao thương quốc tế. Hay những khó khăn khi thị trường thu hẹp, cho đến sự chuyển mình mạnh mẽ trong thời hiện đại. Làng nghề vẫn bền bỉ giữ lửa và gìn giữ những giá trị truyền thống quý báu. Sự kết hợp từ đất, nước và lửa đã làm nên tên tuổi của gốm Bát Tràng Việt Nam. Cùng tâm huyết, sự khéo léo và niềm tự hào của biết bao thế hệ nghệ nhân.
Ngày nay, giữa nhịp sống hiện đại và sự phát triển không ngừng của công nghệ, gốm Bát Tràng vẫn giữ được bản sắc riêng của mình. Đó không chỉ là một làng nghề nổi tiếng, mà còn là biểu tượng cho sức sống bền bỉ của văn hóa Việt Nam. Hãy đến với Không Gian Gốm Bát Tràng để cảm nhận được vẻ đẹp của gốm và cả một hành trình lịch sử dài hàng thế kỷ đang hiện hữu trong từng lớp men, từng đường nét và từng câu chuyện được lưu giữ theo năm tháng.